ابو الهذيل علّاف و بشر بن المعتمر ) معتقدند كه بهشت و دوزخ هنوز آفريده نشده‌اند و روز رستاخيز آفريده خواهند شد . گروه دوم ، نجار و پيروان اوست كه عقيده دارند كه ممكن است آفريده نشده باشند ولى ممكن است در آينده آفريده شوند . ديگر مسلمانان برآنند كه بهشت و دوزخ ، هم اكنون ، آفريده شده‌اند و كار آنان پرداخته است . در اينجا مؤلف به ذكر دلايل هر يك از اين گروهها مىپردازد و نيز بحث در باب اينكه اگر هم اكنون آفريده شده‌اند در كجا قرار دارند . در اينجا تفصيل بسيار زيادى در باب وصف بهشت و دوزخ دارد كه بايد آن را در متن كتاب خواند و نقل آن حجم اين يادداشت را از اندازه بيرون مىبرد . مؤلف در پايان اين بحث يادآور مىشود كه اصل در اين مبحث « پاداش » است و براى كسى كه بدان عقيده ندارد نبايد داخل در جزئيات شد . و در دنبال بحث وارد به تطبيق نظريات مختلف ارباب مذاهب در باب بقا يا فناى بهشت و دوزخ مىشود . مىگويد در « شرايع حرّانيان » چنين خواندم كه جهان را علتى است ازلى ، واحد است و در هيچ وصفى نمىگنجد . هم او اهل تمييز را مكلّف كرده است كه به ربوبيّت او اقرار كنند و پيامبران را براى تثبيت حجّت فرستاده است و آنان نيكوكاران را به بهشت جاودانه وعده كرده‌اند و بدكاران را به عذابى در حدّ استحقاق آنها ، سپس قطع خواهد شد . و بعضى از قدماى ايشان گفته‌اند كه هفت هزار « دور » [ 1 ] عذاب خواهند ديد و سپس عذاب منقطع مىشود . بنابر اين ، در نظر حرّانيان بهشت جاودانه است و دوزخ پايان‌پذير است . در مورد هنود مىگويد با همه اختلافاتى كه دارند در دو نحله جمع مىشوند : سمنيّهء معطّله و براهمهء موحّده . و اينان همگان به جزا عقيده دارند و برآنند كه عذاب ، روزى ، منقطع خواهد شد . و در اينجا تفصيل عقايد ايشان را در باب تناسخ نقل مىكند و مىگويد عقيدهء به تناسخ از ايشان به ديگر ملل راه يافته است . مؤلف مىگويد هيچ امّتى نيست مگر اينكه به مسئلهء « جزا » عقيده دارد ، بعضى به گونهء تناسخ و بعضى به صورت عذاب آخرت . ولى همگان اجماع دارند بر اينكه عذاب به قدر استحقاق است و سپس روزى منقطع خواهد شد . و بار ديگر از آراى يهود دربارهء پايان‌پذيرى بهشت و جهنم مطالبى نقل مىكند و مىگويد از يكى از يهود شنيدم كه مىگفت : بعضى از يهود برآنند كه جهان هر شش هزار سال يك بار به پايان مىرسد و از نو آغاز مىگردد . و بسيارى از ايشان به جاودانگى بهشت و دوزخ عقيده دارند . و از مجوس نقل مىكند كه آنان عقيده دارند كه شخص گناهكار به اندازهء استحقاقش سه روز بعد از مرگش مجازات خواهد شد ، بىكم و كاست . و بعضى از مجوس برآنند كه بهشت و دوزخ در همين جهان است و در اين باره « هوس » هاى شگرف و تخليطهاى آشكارى دارند . از همين مقايسهء عذاب و مدّت آن ميان اديان مختلف ، تفاوت بسيارى مسائل را به خوبى مىتوان دريافت . مؤلف در پايان اين فصل ، بار ديگر ، به مسئلهء پل صراط در عقايد مسلمانان و كيفيت آن مىپردازد كه تفصيل آن را بايد در متن كتاب او

--> [ 1 ] نديم ، در الفهرست ، ص 383 ، از همين رسالهء احمد بن طيّب سرخسى اين مطالب را با تفصيل بيشتر نقل كرده و به جاى هفت هزار دور ، نه هزار دور ثبت كرده است .